ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΦΥΛΟ

 

ΕΝΟΤΗΤΑ: ΜΟΡΦΩΣΗ

ΜΕΡΟΣ Γ΄

 

Ρέας Γαλανάκη

Ελένη ή ο Κανένας

(μυθιστόρημα)

 

 

Α. ΥΠΟΘΕΣΗ

Το μυθιστόρημα «Ελένη, ή ο Κανένας» στηρίζεται σε μια πραγματική ιστορία. Το νήμα έδωσε η ζωή της σπετσιώτισσας και πρώτης σπουδασμένης ελληνίδας ζωγράφου Ελένης Αλταμούρα – Μπούκουρα [1821-1900], που μεγάλωσε στην μετεπαναστατική Ελλάδα του 19ου αιώνα, κόρη καπετάνιου που υπήρξε ο πρώτος θεατρώνης της Αθήνας. Ζωή δραματική, άγνωστη ακόμη εν πολλοίς, έλκει πρόσφατα το ενδιαφέρον κομίζοντας νέα στοιχεία στα ήδη δεδομένα, ότι δηλαδή εκείνη, η Ελένη, ντύθηκε στην Ιταλία σαν άντρας προκειμένου να σπουδάσει, ότι ο έρωτος και ο γάμος της με το ζωγράφο επαναστάτη Σαβέριο Αλταμούρα γρήγορα διαλύθηκε, επέστρεψε στην Αθήνα και εργάστηκε, ότι πέθαναν τα δύο παιδιά που ανέθρεψε πάνω στη νιότη τους -μια κόρη κι ο περίφημος ζωγράφος Ιωάννης Αλταμούρας-, ότι κατόπιν έζησε έγκλειστη στις Σπέτσες ένα μακρόχρονο, μονήρη και σχεδόν μυστηριώδη βίο. Στο μυθιστόρημα συναιρούνται και διαλέγονται αδιάκοπα τα φώτα της γνώσης και η μαγεία, η λογική και η τρέλα, η αθωότητα και η ενοχή, ο χωρισμός και η συμφιλίωση, ο ανοιχτός ορίζοντας και ο εγκλεισμός, η καλλιτεχνική δημιουργία και η καταστροφή της, η ταυτότητα και η ματαιότητα της αναζήτησής της, η διαμόρφωση και η ασάφεια του εθνικού, η ύπαρξη και η κατάργηση του χρόνου, οι ζωντανοί και οι νεκροί.

(ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΟ ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ)[1]

 

Β. ΕΓΡΑΨΕ Η ΚΡΙΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ

«Η Ρέα Γαλανάκη είναι μια ενδοσκοπική συγγραφέας με βαθείς προβληματισμούς, που τους εκφράζει με εξαιρετικά λεπτοδουλεμένη, μουσική γλώσσα, αν και ενίοτε ολισθαίνει προς τη φιλολογικότητα».

(Δ. Κούρτοβικ, Έλληνες μεταπολεμικοί συγγραφείς, Πατάκης, Αθήνα, 1995, σελ.52)

«Φαίνεται ότι ή έννοια της κυκλικής αφήγησης απασχολεί την πεζογράφο Ρέα Γαλανάκη ως δομικό στοιχείο, με προεκτάσεις στην τεχνική της αλλά και ακόμα περισσότερο, στην ίδια την οπτική της, μέσω της οποίας συντίθεται σ’ ένα προλογοτεχνικό στάδιο o μύθος ή η Ιστορία που θα υποστεί ακολούθως τη διαδικασία της δημιουργικής μετουσίωσης. Όμως, παράλληλα με αυτήν, άμεση συνάφεια παρουσιάζει στο έργο της η χρησιμοποίηση των ομόκεντρων κύκλων μέσα στους οποίους εντάσσονται οι συγγενείς περιπτώσεις των πεζών της […].
Στο έργο της Ρέας Γαλανάκη υπάρχει αφ’ ενός ο χρονικός τόπος, αφού και τα τρία πρόσφατα μυθιστορηματικά βιβλία της, Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά (1989), Θα υπογράφω Λουί (1993) και Ελένη, ή ο Κανένας (1998), διαδραματίζονται στον 19ο αιώνα. Έναν αιώνα άκρως αντιφατικό, στο βαθμό που τα νοήματα της προόδου, της αυτογνωσίας, της εθνικής συγκρότησης ή ανασυγκρότησης, της τεχνολογικής εξέλιξης και της ραγδαίας αλλαγής των κοινωνικών ηθών, τουλάχιστον στον δυτικό κόσμο, υπονομεύονταν στις ρίζες τους ταυτόχρονα από μια φυγόκεντρη τάση νοσταλγίας προς κάτι που υπήρξε και που εξασφάλιζε την ψυχική ενότητα του ανθρώπου με το περιβάλλον του […]»

(Αλέξης Ζήρας, “Η κυκλική αφήγηση στην πεζογραφία της Ρέας Γαλανάκη”, περιοδικό Νέο Επίπεδο, 30, 1998, σελ. 16-20)

«Η πρωτοτυπία της Γαλανάκη ουδόλως περιορίζεται στην αληθοφανή αναπαραγωγή του ιστορικού υλικού. Η πρωτοτυπία της συγγραφέως  έγκεινται στο ότι διαμοίραζε τολμηρά  τα προϊόντα της προσωπικής  ανασκαφής της, τα υλικά δηλαδή  του ατομικού βίου και της αντίστοιχης  κουλτούρας  που ανέθρεψαν τον ήρωα της, τα μοιράζει ξανά και ξανά  μπροστά στα μάτι του αναγνώστη ως δεινή χαρτοπαίκτρια , τα μοιράζει θέλω να πω σε αλλεπάλληλες εκδοχές και σκηνοθεσίες του  αλλότριου βίου».

(Άρης Μαραγκόπουλος, περιοδικό «ΣΗΜΕΙΟ» ( Κύπρος ) φθινόπωρο 2000)

       

 

Ελένη Μπούκουρη-Αλταμούρα,

Αυτοπροσωπογραφία  με στολή μοναχού

Γ.  ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

       « Ο χαρακτήρας του έργου είναι γυναικοκεντρικός, με σημείο αναφοράς το διχασμό, τη διπλή ταυτότητα, το διώνυμο πρόσωπο, που παλεύει απεγνωσμένα να συμφιλιώσει τα δύο μισά κομμάτια του εαυτού του και οδηγείται τελικά στην ήττα και στην τρέλα. Κυρίαρχο μοτίβο είναι αυτό της μεταμφίεσης, η οποία συνδέεται με την αναζήτηση της αλήθειας και δηλώνει την προσπάθεια απεγκλωβισμού από τα στενά, περιοριστικά όρια του φύλου. Έτσι, διαμορφώνεται μια νέα ταυτότητα στην ηρωίδα και εμφανίζεται μια νέα εικόνα, αποδεκτή όχι μόνο από τον εαυτό της αλλά και από τους άλλους. Η Ελένη είναι ένα σύμβολο της διαφορετικότητας και του στοιχείου του Άλλου μέσα στο Ίδιο. Προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην αρβανίτικη και την ελληνική καταγωγή της, το ορθόδοξο και το καθολικό δόγμα, την ιδιότητά της ως γυναίκας και μητέρας και τη ζωγραφική, που είναι πάντα η προτεραιότητά της».

 [ΠΗΓΗ:  http://3gym-nafpakt.ait.sch.gr/school/index.php?option=com_content&view=article&id=13:2010-04-14-10-20-49&catid=5:-2010&Itemid=6]

Στοιχεία αλλά και πίνακες της Ελένης Μπούκουρα Αλταμούρα θα βρείτε : http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=58416958

 

 

 Φωτογραφία της Ελένης Μπούκουρη Αλταμούρα

 

Ε. ΑΛΛΕΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ

Στη λογοτεχνία βρίσκουμε συχνά το θέμα της μεταμφίεσης, μέρος του οποίου αποτελεί η μεταμφίεση  προσώπου του ενός φύλου στο άλλο φύλο.

Παραδείγματα

1.      Μια ολόκληρη τραγωδία είχε αφιερώσει ο Ευριπίδης στον Αχιλλέα, που, μεταμορφωμένος σε κορίτσι, είχε κρυφτεί στο παλάτι του Λυκομήδη, στη Σκύρο, για να μην πάρει μέρος στον τρωικό πόλεμο, σύμφωνα με ένα μύθο («Σκύριοι», χαμένη τραγωδία, που έφτασαν ως εμάς αποσπάσματα).

2.      Στα «Εφεσιακά» ένα αρχαιοελληνικό μυθιστόρημα του 2^ου πΧ αι., η ηρωίδα του, η Θελξινόη, κόβει τα μαλλιά της και ντύνεται άντρας, για να μην παντρευτεί αυτόν που με το ζόρι της δίνουν οι δικοί της.

3.      Στη χριστιανική λογοτεχνία επίσης βρίσκουμε τέτοιες περιπτώσεις. Στις «Πράξεις Παύλου και Θέκλας», η Θέκλα μεταμφιέζεται σε άντρα για να κηρύξει ανενόχλητη το λόγο του Θεού.

Εικόνα της Θέκλας

 



4.      Στον Σαίξπηρ θα βρούμε πολλές περιπτώσεις γυναικών που ντύνονται άνδρες. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε:

-          «Οι δύο ευγενείς της Βερόνα» 

-          «Ο έμπορος της Βενετίας»,

-          «Όπως σας αρέσει»,

-          «Δωδεκάτη Νύχτα»

-           «Κυμπελίνος»

 

Γκραβούρα εμπνευσμένη

από το "Όπως σας αρέσει",

 άγνωστου καλλιτέχνη

 

5.      Στην «Πάπισσα Ιωάννα» του Ροΐδη έχουμε μια από τις ωραιότερες παγκοσμίως εκδοχές του μοτίβου με την Ιωάννα να ντύνεται καλόγερος και να ανεβαίνει ένα-ένα τα σκαλιά της ιεραρχίας της δυτικής εκκλησίας μέχρι σημείου να γίνει πάπας.

 

 

Η έκδοση της "Πάπισσας Ιωάννας"

από το ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

 

6.      Το θέμα απασχολεί και τους σύγχρονους συγγραφείς. Ανάμεσα στα πολλά πεζά και ποιήματα που το επεξεργάζονται , σημαντικό είναι το «Ορλάντο» της Βιρτζίνια Γουλφ.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Το έργο της Γαλανάκη δραματοποιήθηκε και παίχτηκε στο θέατρο σκηνοθετημένο από τον Θέμη Μουμουλίδη  και με πρωταγωνίστρια της Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου. Στην παρακάτω ηλεκτρονική διεύθυνση μπορείτε να δείτε ένα ολιγόλεπτο απόσπασμα από την παράσταση https://www.youtube.com/watch?v=0JJmpvPDnsA

Ντοκιμαντέρ για τη ζωή της Ελένης Μπούκουρα Αλταμούρα γύρισε η Κλεώνη Φλέσσα το 2010 με τίτλο «Ελενη Μπούκουρη Αλταμούρα: Η πρώτη Ελληνίδα ζωγράφος»

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ

Το θέμα της μεταμφίεσης

1.      α. Πάπισσα Ιωάννα (Bρεττανική ταινία του 1972, σε σκηνοθεσία του Μάικλ Άντερσον με την Λιβ Ούλμαν και τον Φράνκο Νέρο)

β. Πάπισσα Ιωάννα (Γερμανοβρετανική ταινία του 2009, σε σκηνοθεσία Σένκε Βόρτμαν με τους: Γιοχάνα Βόκαλεκ, Ντέιβιντ Γουέναμ, Τζον Γκούντμαν)

https://www.youtube.com/watch?v=Jm8SqZ0ytYM (με ελληνικούς υπότιτλους)

 

(Η "Πάπισσα Ιωάννα" θεατρικό έργο του Γιώργου Ρούσσου ανέβηκε το 1977 από την Τζένη Καρέζη. Η φωτογραφία από το πρόγραμμα της παράστασης:

 

2.      Yentl (αμερικάνικη ταινία του 1983, μιούζικαλ, σκηνοθετεί και πρωταγωνιστεί η  Μπάρμπρα Στρέιζαντ)

Μια εβραία κοπέλα στην Πολωνία των αρχών του 20^ου αι. ντύνεται άντρας για να πάει σε ένα εβραϊκό πανεπιστήμιο

Σκηνές από την ταινία έχουν αναρτηθεί στο You tube

3.      Το θέμα της μεταμφίεσης αγαπήθηκε πολύ και από τον ελληνικό κινηματογράφο, συνήθως όμως χρησιμοποιήθηκε σε φάρσες και χοντοκομμένα αστεία.  Σε μερικές ταινίες γυναίκες ντύνονται άντρες για να βρουν δουλειά ή να αποφύγουν ένα γάμο:

-          «Άντρας είμαι και το κέφι μου θα κάνω», 1960, με τη Βούλα Χαριλάου

-          «Αχ και να ‘μουν άντρας», 1966, με τη Μάρω Κοντού

-          «Η αρχόντισσα και ο αλήτης», 1968, με την Αλίκη Βουγιουκλάκη

Άλλες περιπτώσεις στον ελληνικό κινηματογράφο:   «Το Μαύρο Λιβάδι» σε σκηνοθεσία Βαρδή Μαρινάκη, με τους: Σοφία Γεωργοβασίλη, Χρήστο Πασσαλή, Δέσποινα Μπεμπεδέλη, Μαρία Πανουργιά. Εδώ έχουμε ένα νέο αγόρι που την περίοδο της τουρκοκρατίας η μητέρα του το ντύνει κορίτσι και το στέλνει σε μοναστήρι για να μην το κάνουν οι Τούρκοι γενίτσαρο (https://www.youtube.com/watch?v=YtjolmVy5JA )

 

ΣΚΕΦΤΕΙΤΕ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΤΕ

1.      Γιατί η Ελένη Μπούκουρα καταφεύγει στην μεταμφίεση; Τι συνέπειες έχει κάτι τέτοιο στη ζωή της;

2.       Τι είναι αυτό, κατά τη γνώμη σας, που έκανε τη Ρέα Γαλανάκη να παρουσιάσει στο έργο της "Ελένη ή ο κανένας" τη ζωή της Ελένης Αλταμούρα-Μπούκουρα;

3.      Τι σηματοδοτεί το γεγονός ότι το μοτίβο της μεταμφίεσης –και ειδικά της γυναίκας σε άντρα- είναι τόσο συχνό στη λογοτεχνία από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας;

4.      Καλλιπάτειρα του Λορέντζου Μαβίλη

Αυστηρός νόμος απαγόρευε στις παντρεμένες γυναίκες να παρακολουθήσουν τους Ολυμπιακούς αγώνες. Τον παρέβη η Καλλιπάτειρα , που λαχταρούσε να δει το γιο της ν’ αγωνίζεται και γι’αυτό το λόγο μεταμφιέστηκε σε άντρα γυμναστή.

Aρχόντισσα Ροδίτισσα, πώς μπήκες;
Γυναίκες διώχνει μια συνήθεια αρχαία
εδώθε. - Έχω εν' ανίψι, τον Ευκλέα,
τρί' αδέρφια, γιο πατέρα ολυμπιονίκες·

να με αφήσετε πρέπει, Ελλανοδίκες,
κι εγώ να καμαρώσω μες στα ωραία
κορμιά, που για τ' αγρίλι του Ηρακλέα
παλεύουν, θιαμαστές ψυχές αντρίκιες.

Με τις άλλες γυναίκες δεν είμ' όμοια·
στον αιώνα το σόι μου θα φαντάζει
με της αντρειάς τα αμάραντα προνόμια.

Με μάλαμα γραμμένος το δοξάζει
σ' αστραφτερό κατεβατό μαρμάρου
ύμνος χρυσός τ' αθάνατου Πινδάρου!

Τι κοινά και ποιες διαφορές έχουν η Ελένη και η Καλλιπάτειρα;

ΕΚΔΗΛΩΣΗ
Στο τέλος της ενότητας παρουσιάζεται το ντοκιμαντέρ της Κλεώνης Φλέσσα και συζητείται από την τάξη.

---

[1] Η πρώτη Ελληνίδα που μπήκε στην Σχολή Καλών Τεχνών ήταν η Σοφία Λασκαρίδου. Το 1901 αγωνίστηκε να γίνει νόμος που επέτρεπε στις κοπέλες να φοιτούν. Ο νόμος ψηφίστηκε και έγινε η πρώτη γυναίκα που γράφτηκε και σπούδασε στη σχολή από τις 27 Οκτωβρίου 1903 έως τις 7 Ιουλίου 1907, με δασκάλους τον Κωνσταντίνο Βολανάκη, το Νικηφόρο Λύτρα και το Γεώργιο Ιακωβίδη